Parkta, pediatrinin bekleme salonunda ya da market kuyrugunda sıkça karşılaştığımız bir manzara var: parmağını emen bir çocuk, kendi dünyasına dalmış. Ve hemen başlıyor fısıltılar, kaşların çatılması, yargılayıcı bakışlar. “Bu yaşta hâlâ mı?”, “Kesin kaygılı bir şey var”, “Ailesi yeterince ilgilenmiyor olmalı” gibi yorumlar havada uçuşur. Ancak parmak emme davranışı hakkında bildiklerimizin çoğu tamamen yanlış olabilir mi? Ya bu davranış bir sorun değil de aslında duygusal zekânın ilk işaretlerinden biriyse?
Öncelikle rakamlarla konuşalım. Parmak emen çocuklar hiç de azınlık değil; aksine ilk yaşlarında bu davranışı gösteren bebekler büyük çoğunluğu oluşturuyor. Dahası, ultrason görüntüleri hamileliğin 15. haftası civarında bebeklerin rahimde parmağını emdiğini gösteriyor. Evet, doğru duydunuz: dünyaya gelmeden önce bile beyniniz bu hareketin rahatlatıcı olduğunu biliyor.
İyi haber şu ki çocukların büyük bir kısmı kendiliğinden azaltıyor bu davranışı iki ile dört yaş arasında. Beş yaşına kadar da çoğu tamamen bırakıyor. Herhangi bir dramatik müdahaleye, cezaya ya da parmağa acı şeyler sürmeye gerek kalmadan. Çünkü bu, doğal gelişim sürecinin bir parçası ve kendi seyrinde ilerliyor.
Aslında Suç Senin Değil
Toplumumuzda yerleşik bir inanç var: parmağını emen çocuk ihmal edilmiş, stresli ya da yetersiz ebeveynlere sahip bir çocuktur. Bu düşünce o kadar kök salmış ki birçok ebeveyn çocuğunu parmağını emerken gördüğünde kendini başarısız hissediyor.
Oysa gelişim psikologları çok farklı bir hikâye anlatıyor. Parmak emme, çocuğun öz düzenleme becerisi geliştirdiğinin göstergesi olabilir. Öz düzenleme ise bir insanın sahip olabileceği en değerli yeteneklerden biri: kendi duygularını yönetmek, kendini sakinleştirmek, stresle baş ederken dağılmamak.
Düşün bir: sen stresli olduğunda ne yapıyorsun? Belki tırnaklarını kemiriyor, saçlarınla oynuyor, parmaklarınla masaya vuruyorsun ya da ellerinin arasında sıcak bir bardak tutuyorsun. Bunların hepsi kendini teselli etme davranışları. Biz yetişkinler yıllar içinde onlarca farklı yöntem geliştirdik.
Peki ya bir bebek? Küçük bir çocuk? Derin nefes alamaz, arkadaşını arayıp dertleşemez, gerilimi atmak için koşamaz. Ama parmağını emebilir. Ve inanılmaz derecede akıllı beyni tam da bunu yapmasını söyler.
Beyinde Neler Oluyor?
İşte asıl ilginç kısım: emmenin ritmik ve tekrarlayan hareketi parasempatik sinir sistemini devreye sokuyor. Doktorların “dinlen ve sindirme” sistemi dediği bu mekanizma, panik ve adrenalin durumunun tam tersi.
Çocuk parmağını emdiğinde kalp atışı yavaşlıyor. Nefes derinleşiyor. Stres hormonu kortizolün seviyeleri düşüyor. Yani çocuk kendine aslında senin yoga yaparken ya da doğada yürüyüş yaparken yaptığın şeyi yapıyor.
Bu süreçte beyin aynı zamanda endorfin ve dopamin salgılıyor, yani mutluluk veren nörotransmitterler devreye giriyor. Burada bir bağımlılıktan ya da kötü alışkanlıktan bahsetmiyoruz: tam tersine, tamamen doğal bir nörobiyolojik stres düzenleme mekanizmasından söz ediyoruz.
Sanki doğa bebekleri yerleşik bir acil durum sistemiyle donatmış: “Hey, bunaldın mı? İşte her zaman işe yarayan ve her zaman yanında olan bir sakinleşme yöntemi.” Düşününce oldukça dahice değil mi?
Ne Zaman Normal, Ne Zaman Endişelenilmeli?
Elbette tüm parmak emme davranışları aynı değil. Akşam uyumadan önce parmağını emen bir çocukla gün boyu sürekli emen, oyun oynamayı ve sosyalleşmeyi engelleyen bir çocuk arasında büyük fark var.
İşte gelişim psikolojisi kanıtlarına dayanan pratik bir rehber:
- Sıfır ile iki yaş arası: Tamamen normal. Çocuk yeni ve kafa karıştırıcı bir dünyayla başa çıkmak için elindeki araçları kullanıyor. Merakla gözlemlemekten başka bir şey yapmanıza gerek yok.
- İki ile dört yaş arası: Hâlâ normallik sınırları içinde, birçok çocuk kendiliğinden azaltmaya başlıyor. Taşınma, kardeş gelmesi, kreşe başlama gibi stresli anlarda davranışın yeniden ortaya çıktığını fark edebilirsiniz. Bu da tamamen normal ve geçici.
- Beş yaş ve üzeri: Burada biraz daha dikkatli olmakta fayda var. Otomatik olarak sorun var anlamına gelmez ama bağlamı değerlendirmek önemli: ne sıklıkta oluyor, hangi durumlarda, çocuk genel olarak mutlu mu yoksa başka rahatsızlık belirtileri var mı?
- Sıklık ve süre: Uyumadan önce beş dakika parmak emmekle gün boyu saatlerce emmek arasında fark var. İkinci durumda bir uzmanla konuşmak mantıklı olabilir.
- Günlük yaşama etkisi: Davranış çocuğun oynamasını, konuşmasını, sosyalleşmesini engelliyor mu? Yoksa sadece yorgunluk veya teselliye ihtiyaç duyduğu belirli anlarda mı ortaya çıkıyor? Bu ayrım çok önemli.
Profesyonel Destek Ne Zaman Gerekli?
Şimdiye kadar söylediklerimize rağmen, parmak emmenin daha derin bir destek ihtiyacına işaret edebileceği durumlar var. İşte bir pediatrist veya çocuk psikologuyla konuşmanız gereken zamanlar:
Davranış yoğun ve yaygınsa: Çocuk neredeyse bütün gün parmağını emiyor ve bu diğer aktiviteleri engelliyorsa, ciddi kaygı veya kronik stres belirtisi olabilir.
Fiziksel sonuçlar varsa: Yoğun ve uzun süreli emme özellikle altı-yedi yaşında kalıcı dişler çıkmaya başladığında diş ve damak gelişimini etkileyebilir. Düzenli diş kontrolleri önemli.
Sosyal izolasyon söz konusuysa: Çocuk arkadaşları tarafından dalga geçildiği için sosyal ortamlardan kaçınıyorsa, davranışı cezalandırmak için değil çocuğun duygusal sağlığını korumak için müdahale etmek gerekir.
Diğer rahatsızlık belirtileriyle birlikte görülüyorsa: Uyku sorunları, ani saldırganlık, gelişimin diğer alanlarında gerileme, belirgin sosyal geri çekilme. Parmak emme birçok davranış değişikliğinden sadece biriyse, daha derinlemesine incelemek gerekir.
Cilt sorunları varsa: Enfeksiyonlar, yaralar, başparmak derisinde kalınlaşma acil tıbbi müdahale gerektirir.
Yapılması ve Asla Yapılmaması Gerekenler
Çocuğunuz parmağını emiyor ve endişeleniyorsanız, altın kural şu: asla ama asla cezalandırıcı yöntemler kullanmayın. Çocuğu utandırmak, azarlamak, parmağına acı maddeler sürmek ya da ellerini bağlamak sadece zalimce olmakla kalmaz, tamamen ters etki yapar.
Bu yaklaşımlar çocuğa yıkıcı bir mesaj verir: “Senin ihtiyaçların yanlış. Rahatlık aramak utanılacak bir şey.” Bu, çocuğun duygusal öz düzenleme kapasitesine ve seninle olan ilişkisine derin zarar verebilir.
İşte gerçekten işe yarayan yöntemler: önce gözlemle. Ne zaman parmağını emiyor? Hemen öncesinde ne oldu? Yorgun, korkmuş, sıkılmış mı yoksa heyecanlı mı? Tetikleyiciyi anlamak yüzeysel davranışa değil altta yatan ihtiyaca cevap vermenizi sağlar.
Alternatif teselli yolları sun: kucaklanacak yumuşak bir oyuncak, sevdiği bir battaniye, birlikte “ejderha gibi” veya “mum üfler gibi” nefes almak. Çocuğa duygularını tanıyıp isimlendirmeyi öğret: “Canın sıkkın görünüyor, canımız sıkıldığında şunu yapabiliriz…”
Akıllıca pozitif pekiştirme kullan: çocuk alternatif stratejiler kullandığında fark et ve takdir et, ama abartmadan veya takıntı haline getirmeden. Mesaj “Kendini daha iyi hissetmenin yeni yollarını öğrendiğin için gururluyum” olmalı, “Sonunda şu lanet parmağı emmiyorsun” değil.
Her şeyden önemlisi, duygusal bağı güçlendir. Birlikte kaliteli zaman, kucaklaşmalar, aktif dinleme, fiziksel varlığın. Kendini güvende ve ebeveynlerine bağlı hisseden bir çocuğun münhasıran kendi kendini teselli stratejilerine başvurma ihtiyacı daha az olur.
Sosyal Baskının Ağırlığı
Odadaki fili konuşalım: başkalarının bakışları. Türkiye’de, birçok toplumda olduğu gibi, çocuk davranışlarında uyuma yönelik güçlü bir sosyal baskı var. “Daha dört yaşında hâlâ parmak mı emiyor?” cümlesi birçok ebeveynin duyduğu, genellikle pek de gizli olmayan bir onaylamama tonuyla söylenen bir şey.
Bu sosyal baskı davranışın kendisinden daha zararlı olabilir. Bir ebeveyn başkalarının bakışlarından utanarak çocuğa sertçe tepki verdiğinde, kaygı ve utanç aktarıyor. Çocuk kendinde temelden yanlış, kabul edilemez bir şey olduğunu algılıyor.
Gerçek mi? Çocuğunu sosyal yargıdan korumak ebeveynlik rolünün bir parçası. Bu, dikkat gerektiren davranışları görmezden gelmek anlamına gelmez ama çocuğun duygusal iyiliğini marketteki yabancıların beklentilerinin önüne koymak anlamına gelir.
Biri gereksiz yorum yaparsa, basit ve saygın bir cevap yeterli: “İlginiz için teşekkürler ama her şey kontrol altında.” Çocuğunun gelişim aşamaları hakkında kimseye hesap vermek zorunda değilsin.
Bambaşka Bir Bakış Açısı
Parmak emmeye bakış şeklimizi tamamen yeniden düşünme zamanı. Bunu mümkün olan en kısa sürede ortadan kaldırılması gereken bir sorun olarak görmek yerine, çoğu zaman ne olduğunu kabul edebiliriz: kendine bakmayı öğrenen bir beynin işareti.
Kendini sakinleştirmenin yollarını bulan bir çocuk sorunlu değildir. Duygusal zekânın temellerini oluşturan bir çocuktur. Aynı öz düzenleme becerileri, farklı ve daha sofistike biçimlerde, onu hayat boyu takip edecek: zor bir sınavla başa çıkmada, iş yerinde bir çatışmayı yönetmede, acil durumda sakinliği korumada.
Elbette her çocuk farklı. Bazılarının ek desteğe ihtiyacı olacak, diğerleri bu aşamayı özel bir zorluk yaşamadan geçecek. Mesele davranışı idealize etmek veya gerçek sorunlar olduğunda görmezden gelmek değil, normal insan gelişiminin parçası olan bir şeyi otomatik olarak hastalık gibi görmekten vazgeçmek.
Bir dahaki sefere parmağını emen bir çocuk gördüğünde perspektif değiştirmeyi dene. Bu kaygılı veya ihmal edilmiş bir çocuk değil. Karmaşık ve bazen bunaltıcı bir dünyada gezinmek için doğanın kendisine verdiği araçları kullanan küçük bir insan. Ve bunu düşününce oldukça olağanüstü bir şey aslında.
Yetişkinler olarak görevimiz garip veya yanlış görünen her davranışı ortadan kaldırmak değil, çocukların iyi hissetmek için giderek daha zengin stratejiler geliştirebilecekleri bir ortam yaratmak. Parmak emme, bir ömür sürecek bu yolculuğun sadece başlangıcı.
İçerik Listesi