Marketlerde indirim reyonlarını gezerken sepetimize attığımız acı biber salçası kavanozunun arkasındaki küçük harflerle yazılmış bilgilere kaç kez gerçekten dikkat ettik? Çoğumuz fiyata, son kullanma tarihine ve belki de acılık derecesine bakarız. Ancak o karmaşık isimler, E kodları ve kimyasal terimlerle dolu içindekiler listesi genellikle gözden kaçar. Oysa tam da o küçük harfler arasında, sofranıza konan ürünün gerçek hikayesi gizli.
Etiketin Arka Yüzünde Saklanan Gerçek
Acı biber salçası gibi geleneksel olarak basit malzemelerden üretilmesi beklenen bir ürün söz konusu olduğunda, tüketicilerin çoğu sadece biber, tuz ve belki biraz zeytinyağı bekler. Ne var ki endüstriyel üretim süreçleri ve raf ömrünü uzatma kaygısı, üreticileri çeşitli katkı maddelerine yönlendiriyor. Sorun şu ki, bu maddeler etiket üzerinde ya inanılmaz küçük puntoyla yazılıyor ya da “koruyucu”, “renklendirici” gibi genel terimlerle geçiştiriliyor.
Özellikle indirimli ürünlerde durum daha da ilginç hale geliyor. Fiyatı düşürmek için üretim maliyetlerinin optimize edilmesi gerekiyor ve bu optimizasyon çoğu zaman kaliteli hammadde yerine kimyasal desteklerle sağlanıyor. Doğal renk yerine sentetik renklendiriciler, doğal koruma yöntemleri yerine güçlü koruyucular, eksik kalan tat için çeşitli tatlandırıcılar devreye giriyor.
Hangi Katkı Maddeleri Kullanılıyor?
Acı biber salçalarında en sık rastlanan katkı maddelerini üç ana kategoride toplayabiliriz. Koruyucular arasında potasyum sorbat (E202) ve sodyum benzoat (E211) öne çıkıyor. Bu maddeler, ürünün küf tutmasını ve bozulmasını engellemek için eklenirken, bazı hassas kişilerde alerjik reaksiyonlara neden olabiliyor.
Renklendirici maddeler ise ürüne cazip bir görünüm kazandırmak için kullanılıyor. Doğal biberin zamanla renk kaybetmesi veya düşük kaliteli hammadde kullanımı nedeniyle istenen canlı kırmızı tonu elde edilemediğinde, allura kırmızısı (E129) veya ponso 4R (E124) gibi sentetik boyalar işin içine giriyor. Tatlandırıcılar konusu ise en az bilinen alan. Acı biber salçasına neden tatlandırıcı eklenir diye sorabilirsiniz. Yanıt basit: düşük kaliteli biber kullanıldığında ortaya çıkan acılık ve buruk tadı dengelemek için. Glukoz şurubu, fruktoz veya çeşitli şeker alkolleri bu amaçla tercih ediliyor.
Sağlık Üzerindeki Potansiyel Etkiler
Bu katkı maddelerinin tek seferde tüketildiğinde hemen hissedilen bir zararı olmayabilir. Asıl sorun, günlük olarak tüketilen onlarca üründe birikimli şekilde vücuda alınmaları. Sabah kahvaltıda acı biber salçası, öğlen hazır çorba, akşam paketli gıdalar derken, aynı koruyucular ve renklendiriciler farklı kaynaklardan sürekli vücuda giriyor.
Özellikle kronik hastalığı olanlar, hamileler, emziren anneler ve çocuklar için bu durum daha da hassas. Karaciğer ve böbrekler, bu kimyasalları sürekli filtrelemek zorunda kalıyor. Sodyum benzoat astım nöbeti tetikler ve bazı hassas bireylerde ciddi reaksiyonlara yol açabilir. Benzer şekilde, E129 çocuklarda hiperaktivite artırır ve davranış bozukluklarına katkıda bulunabilir. Bu tür sentetik katkı maddeleri, uzun vadede bağışıklık sistemi üzerinde de olumsuz etkiler gösterebiliyor.
Etiket Okuma Sanatı
Peki tüketici olarak kendinizi nasıl koruyabilirsiniz? İlk adım, etiket okuma alışkanlığı kazanmak. İçindekiler listesi, bileşenleri miktarına göre sıralıyor. Yani listenin başında ne varsa, üründe ondan en çok bulunuyor demektir. Acı biber salçasında ilk sırada “biber” görmek istiyoruz, üçüncü veya dördüncü sırada kimyasal isimler değil.
E kodlarından kaçınmak tamamen imkansız olsa da, sayısını minimize etmek mümkün. Üç-dört E kodu içeren bir ürün yerine, hiç içermeyen veya sadece bir tane içeren alternatifi tercih etmek, birikimli etkiyi azaltmanın en basit yolu. Bu bilinçli seçim, yıllar içinde vücudunuza giren kimyasal yükü önemli ölçüde azaltabilir.
Dikkat Edilmesi Gereken İşaretler
- İçindekiler listesi çok uzunsa ve anlamadığınız terimlerle doluysa, duraksayın
- “Doğal” veya “katkısız” ifadeleri pazarlama hileleri olabilir; mutlaka tam listeyi kontrol edin
- Aşırı parlak, yapay görünümlü renkler genellikle sentetik boyaların işaretidir
- Normal fiyatın çok altında satılan ürünlerde kalite tavizi verilmiş olabilir
- Raf ömrü anormal derecede uzunsa, güçlü koruyucular kullanılmış demektir
Yasal Düzenlemeler Yeterli mi?
Türk Gıda Kodeksi, katkı maddelerinin kullanımını düzenliyor ve belirli limitlerin üzerinde kullanımı yasaklıyor. Ancak mevzuat, katkı maddelerinin etiket üzerindeki sunumunun ne kadar okunabilir olması gerektiği konusunda yeterince net değil. Çoğu üretici, yasal zorunluluğu yerine getirmek için bilgiyi etiketin en arka kısmına, gözle görülmeyecek kadar küçük punto ile yazıyor.
Daha da önemlisi, bu maddelerin uzun vadeli sağlık etkileri hakkında tüketiciyi bilgilendirme yükümlülüğü yok. Ürün üzerinde “E124 içerir” yazmak yasal olarak yeterli görülüyor; ancak bu kodun ne anlama geldiği ve hangi risk gruplarında sorun yaratabileceği bilgisi verilmiyor. Tüketicinin kendini koruyabilmesi için bu bilgilere ulaşması gerekiyor, ancak bu sorumluluk maalesef bireysel araştırmaya bırakılmış durumda.
Bilinçli Tüketici Olmak
İndirim dönemlerinde fırsat diye aldığımız ürünler, gerçekte uzun vadede sağlık maliyetleri oluşturabilir. Acı biber salçası gibi sık tüketilen temel gıda maddelerinde kaliteye yatırım yapmak, aslında sağlığa yatırım yapmaktır. Birkaç lira fazla ödeyerek, içinde sadece biber, tuz ve belki biraz sirke olan bir ürün almak, vücudunuzu onlarca kimyasal maddeyle yüzleşmekten kurtarır.
Gıda üreticilerinin önceliği kar marjlarını korumaktır. Tüketicinin sağlığını korumak ise sizin sorumluluğunuzdadır. Her satın alma kararı, aslında kendi sağlığınız için verdiğiniz bir karar. O küçük harflerle yazılmış etiketin arkasındaki gerçeği görmek, sadece birkaç saniye daha dikkatli olmayı gerektiriyor. Bu birkaç saniye, yıllar boyu birikecek kimyasal yükten kaçınmanızı sağlayabilir.
Market koridorlarında yürürken, sepetinize ne koyduğunuzu bilme hakkınız var. Bu hakkı kullanmak, etiket okumakla başlıyor. Acı biber salçası örneğinden yola çıkarak, tüm gıda alışverişlerinizde aynı dikkatli yaklaşımı benimsemek, daha sağlıklı bir yaşamın temelini oluşturur. Fiyat etiketi yerine içindekiler listesine odaklandığınızda, gerçek değeri görebilirsiniz.
İçerik Listesi